Είναι καιρός για ποιητές; Για φιλόσοφους; Κι όμως, ναι, και περισσότερο από ποτέ. Σε μία εποχή που νιώθουμε να μας καθορίζει η τεχνολογία, ο Νίκος Ερηνάκης επιστρέφει στη γλωσσοπλαστική ιδιότητα της φιλοσοφίας, για να επανακαθορίσουμε το τι θέλουμε εμείς σαν ανθρώπινο είδος και πώς θα χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία για να φτάσουμε εκεί που επιθυμούμε, αντί να συμβεί το αντίθετο.
«Νομίζω ότι η φιλοσοφία ήταν πάντα επείγουσα και πάντα αναγκαία. Αλλά νομίζω ότι τα τελευταία πέντε χρόνια έχουμε αντιληφθεί τη μεγάλη σημασία της φιλοσοφίας με όρους επείγοντος χαρακτήρα. Γιατί βρισκόμαστε, ίσως για πρώτη φορά μετά τη μεγάλη στιγμή της νεωτερικότητας και του Διαφωτισμού, ξανά στο πυρηνικό μας, οντολογικό ερώτημα. Τι είμαστε. Δηλαδή, τι ακριβώς προσδιορίζει την ανθρωπινότητά μας. Τι ακριβώς περιεχόμενο δίνουμε σε αυτό που είμαστε ως είδος. Αλλά ακόμα πιο σημαντικά, στο κανονιστικό μας ερώτημα. Δηλαδή, τι θα θέλαμε να γίνουμε. Προς τα πού πάμε».

«Ακριβώς εκεί ως μεταερώτημα προκύπτει το τι ακριβώς είναι αυτό που έχουμε δημιουργήσει. Τεχνητή νοημοσύνη, τεχνολογία. Τι είναι αυτό το εργαλείο», συνεχίζει.
Τα ερωτήματα που πρέπει να απαντήσει η φιλοσοφία, όπως μας λέει, έχουν να κάνουν με τα όρια και τους στόχους που θα θέσουμε για τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης στη ζωή μας. Συνοπτικά θέτει τα εξής:
- Τι είμαστε;
- Τι θέλουμε να γίνουμε;
- Τι είναι αυτό που έχουμε δημιουργήσει;
- Και κυρίως, τι θα θέλαμε να γίνει αυτό που έχουμε δημιουργήσει, ώστε να υπηρετεί εμάς, στον μετασχηματισμό μας, από αυτό που είμαστε σε αυτό που θέλουμε να γίνουμε;
Η φιλοσοφία μάς βοηθά να βρίσκουμε νέους όρους για να περιγράφουμε τις νέες προκλήσεις στη ζωή μας και τώρα βρισκόμαστε σε ένα από τα πιο κομβικά σημεία της ανθρωπότητας. Για αυτό η τεχνητή νοημοσύνη απασχολεί ιδιαίτερα τους φιλόσοφους και ο Νίκος Ερηνάκης συμβάλλει στη διεθνή συζήτηση με το τελευταίο του βιβλίο, Υπερδιαλεκτική της Ευτοπίας.
Όπως μας εξηγεί, «Το ακριβώς αντίθετο της δυστοπίας, του κακού τόπου, είναι ο ευ τόπος, ο καλός τόπος. Οπότε δε μας ενδιαφέρει μία ουτοπία ως ου τόπος, δηλαδή ένας μη τόπος που δεν μπορεί να πραγματωθεί, αλλά στην ουσία μία ευτοπία, ένας καλός τόπος που μπορούμε και να φανταστούμε, αλλά και να πραγματώσουμε με όρους πρακτικούς. Και όλο το ερώτημα εκεί είναι πώς προσδιορίζουμε ακριβώς τι περιεχόμενο δίνουμε στο καλό. Δηλαδή τι είναι καλό, τι είναι σωστό, τι είναι όμορφο, έναντι του κακού, λάθος, άσχημου. Και αυτός ακριβώς είναι ο ρόλος της φιλοσοφίας με πρακτικούς όρους πια στο σήμερα».
Μιλά επίσης για «ανθρωπινότητα» και «τεχνητότητα»
«Όταν μιλάμε για ανθρωπινότητα, δεν εννοούμε ούτε ανθρωπιά που είναι ένα μέρος της ανθρωπινότητας, η αλληλεγγύη, η συμπόνια και τα λοιπά, ούτε ανθρωπισμό, ως ένα μεγάλο κίνημα ή μία τάση. Αυτό που μας ενδιαφέρει με την ανθρωπινότητα είναι να έχουμε έναν όρο που μπορεί να λειτουργήσει ολιστικά, άρα να εντάξει μέσα του όλα τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν και συγκροτούν αυτό που μας καθορίζει ως είδος. Η τεχνητότητα, αντιστοίχως, είναι όλα τα στοιχεία, ολιστικά, που χαρακτηρίζουν αυτό που εμείς έχουμε δημιουργήσει μέσω της τεχνολογίας».
Την τεχνητή νοημοσύνη αυτή τη στιγμή δεν μπορούμε να την αγνοήσουμε και μπορεί να μας βοηθήσει σε αρκετούς τομείς της ζωής μας. Παρόλα αυτά, πρέπει να ξανασκεφτούμε τις αξίες μας και πώς θέλουμε να μας υπηρετήσει η νέα αυτή τεχνολογία.
«Πιστεύω σε μια ήπια τεχνοφιλία, η οποία είναι εκδημοκρατιστική κι εξανθρωπιστική», όμως «αν συνεχίσουμε στην πορεία που βρισκόμαστε τώρα, η δημοκρατία θα αποτελεί μια ανάμνηση».
Ως ποιητής δεν πιστεύει πως τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα απειλούν τη δημιουργική αυτή μορφή ανθρώπινης έκφρασης, γιατί δεν «μπορεί να πλησιάσει το πώς λειτουργεί η φαντασία μας, η αισθητηριακή μας κι αισθαντική μας διάσταση, το ένστικτο, η διαίσθηση, αλλά και το σύνολο στο οποίο αναφερόμαστε ως δημιουργικότητα».
Όπως εξηγεί, «μία τριαδικότητα που χαρακτηρίζει την ανθρωπινότητά μας είναι κριτική ορθολογικότητα, δημιουργική φαντασία και ριζική πίστη. Το LLM σίγουρα δε θα μπορέσει να έχει δημιουργική φαντασία και ποτέ ριζική πίστη για κάτι. Αυτά τα τρία παρουσιάζονται ως αντιθετικά μεταξύ τους, από εξουσίες, από την επιστήμη, από την τέχνη, από τη θρησκεία κλπ. Εγώ πιστεύω ότι το χρυσό δισκοπότηρο αυτή τη στιγμή του είδους μας είναι στο πώς θα τα συνδυάσουμε και τα τρία. Αυτό δεν μπορεί να το αντιγράψει η τεχνητότητα και καλώς δεν μπορεί. Μπορεί όμως, αν την καθορίσουμε με τον τρόπο που θέλουμε, να μας υποστηρίξει πάρα πολύ ουσιαστικά στο να τα αναπτύξουμε εμείς περαιτέρω αυτά τα τρία».
Ο Νίκος Ερηνάκης είναι Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνικής & Πολιτικής Φιλοσοφίας και Φιλοσοφίας του Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Διδάσκει και στο Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ, ενώ το ερευνητικό του έργο μοιράζεται μεταξύ Κρήτης και Οξφόρδης. Είναι βραβευμένος ποιητής, και Επιστημονικός Διευθυντής του Ινστιτούτου ΕΝΑ στην Αθήνα.
Το πρώτο του βιβλίο φιλοσοφίας με τίτλο «Αυθεντικότητα και Αυτονομία: από τη Δημιουργικότητα στην Ελευθερία» τιμήθηκε με Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών. Από τότε έως σήμερα, μέσα σε μία πενταετία, ζήσαμε -όπως περιγράφει κι ο ίδιος, αλλά και όπως νιώσαμε όλοι- μία «πολυκρίση» κι έναν «πολυμετασχηματισμό».
Και η συζήτηση, όπως και η ραγδαία τεχνολογική εξέλιξη, φυσικά συνεχίζεται.
Δείτε όλες τις συνεντεύξεις της εκπομπής Star Tech
Διαβάστε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο.