Μαρία Μήλα: Λύσεις που σέβονται τη φύση - Ακτογραμμή Μάτι-Κόκκινο Λιμανάκι

Άρθρο της Μαρίας Μήλα 
Γεωπόνος, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών
MSc στο Περιβάλλον,  Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο 
Πρόεδρος Εξωραϊστικού Συλλόγου Μάτι 

Η Γη αποτελεί ένα δυναμικό σύστημα, το οποίο μεταβάλλεται διαρκώς μέσω αλληλεπιδρουσών διεργασιών των τεσσάρων μεγάλων συστημάτων της γεώσφαιρας, της υδρόσφαιρας, της ατμόσφαιρας και της βιόσφαιρας -που λαμβάνουν χώρα τόσο στην επιφάνεια όσο και στο εσωτερικό της. Οι περισσότερες από αυτές τις διεργασίες εξελίσσονται σε γεωλογικούς χρόνους, δηλαδή σε κλίμακες εκατοντάδων χιλιάδων ή εκατομμυρίων ετών, γεγονός που μας δημιουργεί την ψευδαίσθηση της σταθερότητας. Η μεταβολή γίνεται άμεσα αντιληπτή κυρίως όταν εκδηλώνεται με ταχεία και έντονη μορφή, όπως στην περίπτωση ισχυρών σεισμών, πλημμυρών ή κατολισθήσεων.

Μάτι: Επικίνδυνη διάβρωση του παράκτιου μετώπου μετά τις τελευταίες βροχές

Η δημιουργία οροσειρών, πεδιάδων, ποταμών, λιμνών και ακτογραμμών αποτελεί αποτέλεσμα της συνδυαστικής δράσης τέτοιων δυνάμεων, είτε ενδογενών (τεκτονισμός, σεισμικότητα, ηφαιστειότητα), όπως αυτή που αναφέρθηκε, είτε  εξωγενών (κλιματολογικές συνθήκες). Η ποικιλομορφία και η αισθητική του γήινου αναγλύφου αντανακλούν αυτή τη συνεχή γεωμεταβολή, η οποία εξελίσσεται αδιάλειπτα επί εκατομμύρια έτη. Όταν ο ίδιος αυτός ο εγγενής και συνεχής μηχανισμός του πλανήτη εκφράζεται πιο έντονα μεταφράζεται σε σεισμούς, πλημμύρες, κατολισθήσεις, διάβρωση.

Στο φυσικό σύστημα οι μεταβολές αυτές αποτελούν φυσικές  διεργασίες, στο ανθρωπογενές όμως περιβάλλον, προσλαμβάνονται ως «φυσικές καταστροφές», έννοια που αντανακλά κυρίως την κοινωνική και οικονομική τρωτότητα. 

Ένα xαρακτηριστικό παράδειγμα βραδείας αλλά μετρήσιμης γεωδυναμικής διεργασίας αποτελεί ο Κορινθιακός Κόλπος, ο οποίος διευρύνεται με ρυθμό περίπου 1–2 εκατοστών ετησίως εδώ και πολλές χιλιάδες χρόνια λόγω ενεργού τεκτονικής παραμόρφωσης εμείς όμως το αντιλαμβανόμαστε ως κάτι σταθερό.  

Η επιστημονική γνώση και η τεχνολογική πρόοδος οδήγησαν στη διαμόρφωση θεσμικών πλαισίων και κανονισμών για τον χωροταξικό σχεδιασμό και τις τεχνικές κατασκευές, με στόχο τη μείωση του κινδύνου και την προστασία του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος. Στο παρελθόν, πολλές κατασκευές (κατοικίες, γέφυρες, λιμενοβραχίονες, έργα παράκτιας πρόσβασης ή προστασίας)  υλοποιούνταν εμπειρικά, χωρίς επαρκή γεωτεχνική και υδροδυναμική μελέτη. Ενώ άλλοτε η  μελέτη αποδεικνυόταν ανεπαρκής σε ακραία φαινόμενα ή σε βάθος χρόνου.

Σε αρκετές περιπτώσεις όχι μόνο δεν παρείχαν ανθεκτικότητα έναντι ακραίων φαινομένων, αλλά επιδείνωναν τις τοπικές διεργασίες διάβρωσης και αστάθειας. 

Η Παράκτια Ζώνη Από Το Μάτι Έως Το Κόκκινο Λιμανάκι

Χαρακτηριστικό παράδειγμα κατασκευών χωρίς μελέτη, ιδιοκατασκευές, είναι οι πολυάριθμες κλίμακες (σκάλες) στην παράκτια ζώνη από το Μάτι έως το Κόκκινο Λιμανάκι, οι περισσότερες των οποίων παρουσίαζαν στατική αστοχία και σοβαρή υποσκαφή. Πρόκειται για κατασκευές, πρωτοβουλίες ιδιωτών κατοίκων χωρίς ολοκληρωμένη μελέτη, όπου σε συνδυασμό με τα σκληρά υλικά όπως τσιμέντα, το απότομο πρανές και τη μεταβολή της απορροής μετά τις πυρκαγιές (μείωση φυτοκάλυψης, αύξηση επιφανειακής απορροής) οδήγησαν σε ακόμα εντονότερη διάβρωση της βάσης των κατασκευών.

Παράλληλα, λιμενικά έργα χωρίς επαρκή  επιστημονική τεκμηρίωση και επεμβάσεις στα υδατορεύματα , μετέβαλλαν  τα τοπικά θαλάσσια ρεύματα και το ισοζύγιο ιζημάτων, επιταχύνοντας τη διάβρωση γειτονικών τμημάτων της ακτής. Χαρακτηριστική περίπτωση η επέκταση του λιμανιού του Ματιού στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η οποία επηρέασε σε χρόνο μηδέν τη γειτονική πλαζ και την εξαφάνισε πλήρως, ενώ η αλλαγή των ρευμάτων συνεχίζει μέχρι σήμερα να διαβρώνει τον πόδα του πρανούς.

Ο Ρόλος Των Ακραίων Καιρικών Φαινομένων

Η πρόσφατη εκδήλωση των ακραίων καιρικών φαινομένων (με την έννοια του σπάνιου για την ζωή ενός ανθρώπου, αλλά σύνηθες για τα εκατομμύρια χρόνια του πλανήτη), όπως παρατεταμένες βροχοπτώσεις και νότιοι άνεμοι πολύ υψηλής έντασης, επιδείνωσαν ένα ήδη υφιστάμενο πρόβλημα, αναδεικνύοντας τη σωρευτική επίδραση κλιματικών και γεωμορφολογικών παραγόντων, καταστρέφοντας παράκτιες υποδομές, όπως οι σκάλες στο Μάτι, αλλά και πολύ σοβαρότερες, όπως λιμενοβραχίονες σε όλη τη χώρα.

Οι σύγχρονες ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές για τη διαχείριση και προστασία χερσαίων και θαλάσσιων υδάτων, αλλά και παράκτιων ζωνών φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος, προκρίνουν λύσεις Βασισμένες στη Φύση (Nature-based Solutions), οι οποίες στηρίζονται στην κατανόηση της κυματικής δράσης, των θαλάσσιων ρευμάτων, των υδατορευμάτων, της στερεομεταφοράς, της βροχόπτωσης και της σεισμικότητας πριν από οποιαδήποτε βαριά τεχνική παρέμβαση. Η εκπόνηση μελέτης με τέτοιες λύσεις αποτελεί κρίσιμη προϋπόθεση για τη βιώσιμη διαχείριση.

Η Μελέτη Του Υπουργείου Περιβάλλοντος Και Ενέργειας Για Την Προστασία Του Παράκτιου Μετώπου

Στη μελέτη  του ΥΠΕΝ (Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων-2024)για την προστασία του παράκτιου μετώπου της καείσας περιοχής από τις κατασκηνώσεις του Αγίου Ανδρέα έως και Κόκκινο Λιμανάκι δε μελετήθηκαν τέτοιου είδους λύσεις, ούτε αξιολογήθηκε η σεισμικότητα και κυρίως η δράση των όμβριων. 

Ακόμα και το μάτι του μη ειδικού αρκεί για να αναγνωρίσει τις αυλακιές της διάβρωσης στα πρανή, που άφησαν πίσω τους οι τελευταίες έντονες βροχοπτώσεις.

Αντίθετα  προτείνονται με ευκολία  αναχρονιστικές μέθοδοι, οι οποίες συναντώνται μόνο σε λιμάνια (ογκώδεις κυμματοθραύστες παράλληλα με την ακτή, εκτοξευόμενο σκυρόδεμα κ.ά.). Και προφανώς για τον λόγο αυτό, το ΥΠΕΝ ονομάζει τα έργα της ακτογραμμής «λιμενικά έργα». Γιατί αντιμετωπίζουν το σπάνιο αυτό οικοσύστημα ως λιμένα, προκρίνοντας έργα αντιαισθητικά, μη λειτουργικά και καταστροφικά για το περιβάλλον και τον άνθρωπο.

Λύσεις Βασισμένες Στη Φύση Για Το Παράκτιο Μέτωπο Του Ματιού

Αντίθετα έχουν προταθεί από ειδικούς  πολυάριθμες προσεγγίσεις διαχείρισης του παράκτιου μετώπου στο Μάτι, που βασίζονται στη μίμηση και ενίσχυση των φυσικών διεργασιών, αντί την επιβολή βαριών τεχνικών παρεμβάσεων. Οι μέθοδοι αυτές, γνωστές διεθνώς ως λύσεις Βασισμένες στη Φύση -Nature-based Solutions, αξιοποιούν τους ίδιους τους οικολογικούς και γεωμορφολογικούς μηχανισμούς του συστήματος, ώστε τα έργα να λειτουργούν συνεργατικά με το φυσικό περιβάλλον και όχι ανταγωνιστικά προς αυτό.

Τέτοιες πρακτικές περιλαμβάνουν, ενδεικτικά, την αποκατάσταση αμμοθινών και παράκτιων υγροτόπων, τη διατήρηση και ενίσχυση λιβαδιών Posidonia oceanica, τη διαχείριση όμβριων πριν φθάσουν στο πρανές, καθώς και ήπιες τεχνικές σταθεροποίησης πρανών με φυτοτεχνικές μεθόδους. Οι παρεμβάσεις αυτές απορροφούν την ενέργεια του κυματισμού, ρυθμίζουν τη στερεομεταφορά, μειώνουν τη διάβρωση και αυξάνουν την ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων.

Η Ποσειδωνία Εσφαλμένα Γνωστή Ως "Φύκια"

Μία διευκρίνηση: Η Ποσειδωνία την οποία συναντάμε στην ακτογραμμή και για τον πολύ κόσμο είναι εσφαλμένα γνωστή ως «φύκια» σίγουρα δεν είναι ευχάριστη στους λουόμενους. Αποτελεί όμως θεμελιώδες οικοσύστημα της Μεσογείου, συμβάλλει σημαντικά στην παραγωγή οξυγόνου, λειτουργεί ως δείκτης καλής οικολογικής κατάστασης και όταν τα αποσπασμένα φύλλα της εκβράζονται στην ακτή  δημιουργείται φυσικός φραγμός που μειώνει την ενέργεια του κυματισμού και περιορίζει τη διάβρωση.

Είναι επιστημονικά αποδεδειγμένο  ότι όπου  υπάρχει το φαινόμενο αυτό, η διάβρωση περιορίζεται σε μεγάλο βαθμό. Ακριβώς το αντίθετο συμβαίνει όταν δημιουργείται τοιχίο «προστασίας» με τσιμέντο, που αυξάνει την ενέργεια του κυματισμού, παρασύροντας και υποσκάπτοντας το πρανές και τον αιγιαλό.

Οικοσύστημα Αλλά Και Πεδίο Κατοίκησης Και Αναψυχής

Σε αντίθεση με τις αποσπασματικές και βαριές κατασκευές, οι οποίες συχνά μεταθέτουν το πρόβλημα χωρικά ή χρονικά, οι λύσεις που μιμούνται τη φύση παρουσιάζουν μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα στις μεταβαλλόμενες κλιματικές και γεωδυναμικές συνθήκες. Επιπλέον, ενισχύουν τη βιοποικιλότητα, βελτιώνουν την ποιότητα των υδάτων και δημιουργούν πολλαπλά οικοσυστημικά οφέλη.

Σημαντικό στοιχείο είναι ότι οι προσεγγίσεις αυτές δεν προστατεύουν μόνο τη «φυσική» πραγματικότητα, αλλά και την κοινωνική διάσταση που αναπτύσσεται εντός αυτής. Η παράκτια ζώνη δεν αποτελεί απλώς γεωμορφολογικό σύστημα, αλλά και πεδίο κατοίκησης, αναψυχής και οικονομικής δραστηριότητας. Συνεπώς, η βιώσιμη διαχείρισή της απαιτεί ολοκληρωμένο σχεδιασμό που λαμβάνει υπόψη τόσο τη δυναμική της φύσης όσο και τις ανάγκες της κοινωνίας.