«3 του Σεπτέμβρη να περνάς»: Από τον Καλλέργη και τον Μακρυγιάννη στον Α. Παπανδρέου

Με δύο σημαντικά γεγονότα, αν και διαφορετικά μεταξύ τους στην φύση τους αλλά  και στην σημασία τους,  είναι συνδεδεμένη η ημερομηνία της 3^ης Σεπτεμβρίου στη νεότερη πολιτική ιστορία της χώρας: Την επανάσταση του 1843 και την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ το 1974.       

Σαν σήμερα το 1843,  η επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου οδήγησε στην παραχώρηση συντάγματος από τον Όθωνα και στη μετάβαση της Ελληνικής πολιτείας από την απόλυτη μοναρχία στη συνταγματική μοναρχία.

Τα προηγούμενα χρόνια ο απολυταρχικός τρόπος άσκησης της εξουσίας του Όθωνα είχε οδηγήσει και σε άλλες εξεγέρσεις, οι οποίες καταστέλλονταν αμέσως από τον κυβερνητικό στρατό,.

Η αντίστροφη μέτρηση ξεκίνησε το 1840, όταν ο Μακρυγιάννης ίδρυσε μυστική  οργάνωση, με στόχο την επιβολή συντάγματος στην οποία  μυήθηκαν οπλαρχηγοί και αγωνιστές του '21 Μερικοί από  αυτούς ήταν οι  Θεόδωρος Γρίβας, Μήτρος Δεληγιώργης, Κριεζιώτης κ.α.

Η  συνεργασία του στρατού επιτεύχθηκε με την μύηση του συνταγματάρχη Δημήτριου Καλλέργη, που με παρασκηνιακές ενέργειες επιτεύχθηκε η μετάθεσή του  από το Άργος στην Αθήνα όπου ορίσθηκε στρατιωτικός διοικητής. Ο Καλλέργης κατάφερε να φέρει σε επαφή τους κινηματίες και με άλλους στρατιωτικούς, όπως τον Σπυρομήλιο, ενώ λίγο πριν την εκδήλωση του κινήματος σχηματίστηκε τριμελής επιτροπή που σχηματίστηκε από τους Ανδρέα Μεταξά, Μακρυγιάννη και Δημήτριο Καλλέργη.

Το κίνημα είχε αποφασισθεί να ξεσπάσει στους στρατώνες, έτσι ώστε να ακινητοποιηθούν άμεσα τα στελέχη του Οθωνικού καθεστώτος. Έτσι, τη νύχτα της 2ης προς 3ης Σεπτεμβρίου πολλά σημαίνοντα στελέχη του κινήματος κατευθύνθηκαν προς το σπίτι του Μακρυγιάννη για να δώσουν το τελικό σύνθημα. Η χωροφυλακή παρατήρησε τις ύποπτες κινήσεις γύρω από την οικία του και την περικύκλωσαν. Ο Καλλέργης, συνειδητοποιώντας την κρισιμότητα της κατάστασης, κατέφθασε στους στρατώνες και ξεσήκωσε τους αξιωματικούς με το σύνθημα "Ζήτω το Σύνταγμα". Αμέσως διέταξε έναν λόχο να διαλύσει την πολιορκία της οικίας του Μακρυγιάννη και άλλον ένα να ανοίξει τις φυλακές του Μεντρεσέ, ενώ αυτός παράλληλα κατευθυνόταν  με 2.000 στρατιώτες στα ανάκτορα. Ταυτόχρονα  στάλθηκαν  στρατιωτικά αποσπάσματα να καταλάβουν το νομισματοκοπείο, την Εθνική Τράπεζα, το Δημόσιο Ταμείο και τα υπουργεία.

Η άφιξη του στρατού με ζητωκραυγές και συνθήματα συνετέλεσε  να σπεύσουν προς τα ανάκτορα και οι κάτοικοι της Αθήνας και να ενωθούν με τον στρατό. Ο Βασιλιάς έστειλε τον υπασπιστή του Γρίβα Γαρδικιώτη και τον υπουργό στρατιωτικών Αλέξανδρο Βλαχόπουλο να βολιδοσκοπήσουν την κατάσταση και να προσπαθήσουν να μεταπείσουν τους στρατιώτες. Κατά διαταγή όμως του Καλλέργη συνελήφθησαν αμέσως. Ο Όθωνας, φοβούμενος για τα χειρότερα, έστειλε τον Στάινστορφ, τον διαγγελέα του, στο Σχινά για να φέρει τα πυροβόλα. Ο τελευταίος όμως προτίμησε να συνταχθεί με τους επαναστάτες.

Στις 3 τα ξημερώματα προσήλθαν και οι πολιτικοί αποστάτες και μέλη του Συμβουλίου της Επικρατείας, ο Α. Μεταξάς, ο Α. Λόντος, ο Κ. Ζωγράφος, ο Ρ. Τζουρτζ, κάλεσαν τους υπόλοιπους συμβούλους της επικρατείας σε συνεδρία για να επικυρώσουν τις επαναστατικές πράξεις.  Το Συμβούλιο αναγνώρισε το κίνημα, καθόρισε τη σύγκληση Εθνοσυνέλευσης και διόρισε επιτροπή υπό τους Γεώργιο Κουντουριώτη, Λ. Μαυρομιχάλη, Γ. Λινιάνα, Γ. Ψύλλα, Ανδρέα Λόντο και Κ. Προβελέγγιο, η οποία θα παρουσίαζε τις αποφάσεις του στο Βασιλιά.

Ο λαός και ο στρατός διαλύθηκαν στις 3 το μεσημέρι, αφού πληροφορήθηκαν ότι όλα τα αιτήματα έγιναν αποδεκτά από τον Όθωνα.  Τέλος, με βασιλικά διατάγματα η 3η Σεπτεμβρίου ανακηρυσσόταν σε μέρα εθνικής γιορτής, ενώ ο Δημήτριος Καλλέργης παρασημοφορούνταν, ως αρχηγός  του επαναστατικού κινήματος.

Τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο έγιναν οι εκλογές του 1843 και οι εκλεγμένοι πληρεξούσιοι συγκρότησαν την συνταγματική Εθνική Συνέλευση και συνέταξαν Σύνταγμα, το οποίο υπέγραψε ο Όθωνας. Από τότε η πλατεία των Ανακτόρων μετονομάστηκε σε Πλατεία Συντάγματος.

Στις 3 Σεπτεμβρίου του 1974, ενάμιση μήνα μετά την αποκατάσταση της  Δημοκρατίας ο Ανδρέας Παπανδρέου, ο οποίος είχε αρνηθεί να επανενταχθεί στην Ένωση Κέντρου στην οποία ανήκε προδικτατορικά και να γίνει ενδεχομένως ο αρχηγός της,  ανακοίνωσε την ίδρυση του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος.

Με βάση την ιδρυτική του διακήρυξη, σκοπός της δράσης του ΠΑΣΟΚ ήταν να επιφέρει στη χώρα:

Εθνική Ανεξαρτησία

Λαϊκή Κυριαρχία

Κοινωνική Απελευθέρωση και

Δημοκρατική διαδικασία.

Το ΠΑ.ΣΟ.Κ. συμμετείχε στις πρώτες εθνικές εκλογές μετά τη δικτατορία τον Νοέμβριο του 1974, αποσπώντας ποσοστό 13,5%, εκλέγοντας  15 βουλευτές.

 Στις βουλευτικές εκλογές του Νοεμβρίου του 1977 το ΠΑ.ΣΟ.Κ. διπλασίασε το ποσοστό του και εξέλεξε 92 βουλευτές, καταλαμβάνοντας τη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης, .

Το ΠΑΣΟΚ επανεξελέγη στην κυβέρνηση το 1985, ενώ επανήλθε στην εξουσία το 1993, κερδίζοντας στη συνέχεια στις εκλογές του 1996 και του 2000 (με αρχηγό πλέον τον Κ. Σημίτη), για να επανέλθει στην κυβέρνηση το 2009, με τον Γ. Παπανδρέου, πριν ακολουθήσει η μεγάλη πτώση των εκλογικών ποσοστών του.