Η λατινική φράση «casus belli» σημαίνει κυριολεκτικά «αιτία πολέμου». Πρόκειται για έναν όρο που χρησιμοποιείται στη διπλωματία και στις διεθνείς σχέσεις για να περιγράψει μια πράξη, μια απόφαση ή μια κατάσταση που ένα κράτος θεωρεί τόσο σοβαρή, ώστε να τη συνδέει ακόμη και με το ενδεχόμενο στρατιωτικής σύγκρουσης.
Στην Ελλάδα, ο όρος έχει γίνει ιδιαίτερα γνωστός εξαιτίας των ελληνοτουρκικών σχέσεων και ειδικότερα λόγω της τουρκικής απειλής που συνδέεται με το δικαίωμα της Ελλάδας να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα από τα 6 στα 12 ναυτικά μίλια στο Αιγαίο.
Πώς δημιουργήθηκε το casus belli της Τουρκίας
Η υπόθεση ξεκινά το 1995, όταν η Ελλάδα κύρωσε τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, γνωστή ως UNCLOS. Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα διατήρησε το δικαίωμά της να επεκτείνει, όποτε το αποφασίσει, την αιγιαλίτιδα ζώνη της μέχρι τα 12 ναυτικά μίλια. Το δικαίωμα αυτό προβλέπεται από το Δίκαιο της Θάλασσας.
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 8 Ιουνίου 1995, η Τουρκική Εθνοσυνέλευση ενέκρινε ψήφισμα με το οποίο εξουσιοδότησε την τουρκική κυβέρνηση να χρησιμοποιήσει ακόμη και στρατιωτικά μέσα εναντίον της Ελλάδας, εάν η χώρα μας επέκτεινε τα χωρικά της ύδατα πέρα από τα 6 ναυτικά μίλια στο Αιγαίο. Αυτή ακριβώς η απόφαση έχει επικρατήσει να αποκαλείται τουρκικό casus belli.
Με απλά λόγια, η τουρκική θέση είναι ότι μια ελληνική επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια στο Αιγαίο θα αποτελούσε αιτία πολέμου. Για την ελληνική πλευρά, αντίθετα, πρόκειται για απειλή χρήσης βίας απέναντι στην άσκηση ενός δικαιώματος που προβλέπεται από το διεθνές δίκαιο. Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτηρίζει την τουρκική απειλή αντίθετη με βασικές αρχές του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.
Τι σημαίνουν όμως τα 12 ναυτικά μίλια;
Για να γίνει κατανοητό το ζήτημα, χρειάζεται πρώτα να εξηγήσουμε τι είναι τα χωρικά ύδατα, ή αλλιώς η αιγιαλίτιδα ζώνη. Πρόκειται για τη θαλάσσια περιοχή που βρίσκεται δίπλα στις ακτές ενός κράτους και στην οποία το κράτος ασκεί κυριαρχία, όπως προβλέπει το Δίκαιο της Θάλασσας.
Το διεθνές δίκαιο αναγνωρίζει στα παράκτια κράτη το δικαίωμα να καθορίζουν χωρικά ύδατα μέχρι τα 12 ναυτικά μίλια. Η Ελλάδα σήμερα έχει χωρικά ύδατα 6 ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο, ενώ έχει ήδη επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη της στα 12 ναυτικά μίλια στο Ιόνιο Πέλαγος. Η επέκταση στο Ιόνιο έγινε το 2020, με την Ελλάδα να διατηρεί ρητά το δικαίωμά της να ασκήσει αντίστοιχα δικαιώματα και σε άλλες περιοχές της επικράτειάς της.
Η Τουρκία υποστηρίζει ότι μια επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 μίλια στο Αιγαίο θα δημιουργούσε σοβαρούς περιορισμούς στην ελευθερία ναυσιπλοΐας και στην πρόσβασή της προς το Αιγαίο και τις διεθνείς θάλασσες.
Γιατί το casus belli παραμένει σημαντικό σήμερα
Το casus belli δε σημαίνει ότι Ελλάδα και Τουρκία βρίσκονται σε πόλεμο ούτε ότι μια σύγκρουση είναι αναπόφευκτη. Σημαίνει ότι η Τουρκία έχει διατυπώσει επίσημα την απειλή πως συγκεκριμένη ελληνική ενέργεια στο Αιγαίο θα μπορούσε, κατά την τουρκική θέση, να οδηγήσει σε στρατιωτική αντίδραση.
Γι' αυτό και η συγκεκριμένη απόφαση του 1995 εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία των ελληνοτουρκικών σχέσεων.