Καιρός: Γιατί ο χειμώνας μπορεί να επιστρέψει ακόμη και μέσα στην άνοιξη

Η σημερινή ημέρα μάς θυμίζει ότι ο χειμώνας στη χώρα μας δεν τελειώνει πάντα με το τέλος του Φεβρουαρίου. Στην πραγματικότητα, αρκετές φορές η ατμόσφαιρα επιφυλάσσει εκπλήξεις ακόμη και μέσα στον Μάρτιο, όταν ψυχρές αέριες μάζες από τη βόρεια ή βορειοανατολική Ευρώπη κατεβαίνουν μέχρι την ανατολική Μεσόγειο και δημιουργούν συνθήκες χιονιά ακόμη και σε χαμηλά υψόμετρα.

Καιρός: Η πρόγνωση έως 23/3 - Οι πιθανότητες βροχής και οι θερμοκρασίες

Σύμφωνα με τον Θοδωρή Κολυδά, η ημερομηνία της 9ης Μαρτίου είναι χαρακτηριστική για τέτοια επεισόδια. Όπως εξήγησε σε άθρο του, το 1987, μια από τις πιο ιστορικές ψυχρές εισβολές που γνώρισε η χώρα τον 20ό αιώνα βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη. Ισχυρές χιονοπτώσεις σημειώνονταν σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, με χιόνια ακόμη και στα πεδινά. Η Αθήνα γνώρισε διαδοχικές ημέρες χιονόπτωσης, ενώ σημαντικές χιονοστρώσεις καταγράφηκαν σε πολλές πόλεις της χώρας. Η ίδια ημερομηνία επανέφερε χειμωνιάτικες εικόνες και άλλες χρονιές. Το 2009 σημειώθηκαν χιονοπτώσεις σε χαμηλό υψόμετρο στη Μακεδονία και ιδιαίτερα στην περιοχή της Ξάνθης. Το 2011 ο καιρός παρουσίασε έντονη αστάθεια με χιονοπτώσεις στα πεδινά της ανατολικής ηπειρωτικής χώρας, ενώ στο Ηράκλειο σημειώθηκε ισχυρό χιονοχάλαζο. Την ίδια ημέρα η θερμοκρασία στα Ιωάννινα έπεσε στους -7°C, τιμή ιδιαίτερα χαμηλή για την εποχή. Ακόμη και το 2016, χωρίς να έχουμε χιονιά, η ατμόσφαιρα έδειξε τη δυναμική της με ισχυρές χαλαζοπτώσεις στην Εύβοια και την Κόρινθο.

Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η περίοδος των χειμερινών φαινομένων μπορεί να επεκταθεί αρκετά μέσα στην άνοιξη. Η εμπειρία της μετεωρολογικής ιστορίας επιβεβαιώνει ότι ο Μάρτιος, και σε σπανιότερες περιπτώσεις ακόμη και ο Απρίλιος, μπορούν να δώσουν αξιόλογες ψυχρές εισβολές στη χώρα μας. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι η λαϊκή παράδοση αποκαλεί τον μήνα «Μάρτη γδάρτη», ακριβώς επειδή συχνά συνοδεύεται από απότομες επιστροφές του χειμώνα. Σε προηγούμενες αναρτήσεις είχαμε αναφερθεί αναλυτικά σε αρκετές τέτοιες περιπτώσεις του 20ού αιώνα: από τον Μάρτιο του 1902 και του 1913 έως τον ιστορικό Μάρτιο του 1987, αλλά και μεταγενέστερες εισβολές όπως εκείνες του 1977 ή ακόμη και του Απριλίου του 1997. Όλα αυτά τα επεισόδια έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: την έντονη μεσημβρινή κυκλοφορία στην Ευρώπη, που επιτρέπει σε πολικές αέριες μάζες να κατέβουν μέχρι τη Μεσόγειο και να συναντήσουν υγρές αέριες μάζες πάνω από το Αιγαίο.

Ωστόσο, παρά το ενδιαφέρον που παρουσιάζει η μετεωρολογική ιστορία, τα προγνωστικά στοιχεία για το επόμενο δεκαπενθήμερο δεν δείχνουν κάποια ένδειξη για ανάλογη εξέλιξη. Με βάση τις έως τώρα εκτιμήσεις των προγνωστικών μοντέλων, η θερμοκρασία αναμένεται να κυμανθεί κοντά στα κανονικά επίπεδα για την εποχή, χωρίς ενδείξεις για ισχυρή ψυχρή εισβολή που θα μπορούσε να φέρει χιονοπτώσεις σε χαμηλά υψόμετρα.

Αυτό βέβαια δεν αναιρεί το γεγονός ότι ο Μάρτιος παραμένει ένας μήνας με ιδιαίτερο μετεωρολογικό ενδιαφέρον. Η ιστορία έχει δείξει ότι μπορεί να δώσει από ήπιες ανοιξιάτικες ημέρες έως αιφνιδιαστικές επιστροφές του χειμώνα. Και ίσως αυτό είναι που κάνει τον καιρό της εποχής τόσο γοητευτικό: η άνοιξη προχωρά, αλλά ο χειμώνας κρατά ακόμη ένα μικρό δικαίωμα επιστροφής.

Όταν ο χειμώνας επέστρεφε τον Μάρτιο και ακόμη και τον Απρίλιο

Οι περισσότεροι συνδέουν το χιόνι στην Ελλάδα με τον Ιανουάριο ή τον Φεβρουάριο. Ωστόσο η ιστορία του καιρού, όπως θα διαπιστώσετε παρακάτω, δείχνει ότι αρκετές φορές ο χειμώνας «επιστρέφει» ακόμη και μέσα στην άνοιξη.

Οι όψιμες ψυχρές εισβολές του Μαρτίου και – σπανιότερα – του Απριλίου αποτελούν ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο της ελληνικής μετεωρολογικής ιστορίας. Οι εισβολές αυτές έχουν συχνά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά όπως ισχυρή μεταφορά πολικών αερίων μαζών από τη βόρεια ή βορειοανατολική Ευρώπη, βαθύ αυλώνα στην ανατολική Μεσόγειο,χαμηλό στο Αιγαίο που ενεργοποιεί τα προσήνεμα και μεγάλη θερμοκρασιακή αντίθεση με την ήδη «ανοιξιάτικη» επιφάνεια. Αυτός ο συνδυασμός μπορεί να οδηγήσει σε χιονοπτώσεις ακόμη και σε πεδινές περιοχές, παρά το γεγονός ότι βρισκόμαστε ήδη στην αρχή της άνοιξης.

Το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα όψιμης ψυχρής εισβολής είναι ο Μάρτιος του 1987, ο οποίος θεωρείται ένας από τους πιο ιστορικούς χιονιάδες του 20ού αιώνα στην Ελλάδα. Η ψυχρή εισβολή ξεκίνησε στις αρχές Μαρτίου και εξελίχθηκε σε παρατεταμένο κύμα κακοκαιρίας που διήρκεσε σχεδόν δύο εβδομάδες. Στην Αθήνα καταγράφηκαν πολλαπλές ημέρες χιονόπτωσης, με σημαντική χιονόστρωση ιδιαίτερα στις 9–10 Μαρτίου. Στο κέντρο της πόλης το χιόνι έφτασε περίπου 10–20 εκατοστά, ενώ στα βόρεια προάστια παρέμεινε για ημέρες. Το επεισόδιο είχε τόσο μεγάλη ένταση ώστε η Αθήνα δέχθηκε χιονοπτώσεις για πολλές συνεχόμενες ημέρες ,η θερμοκρασία έπεσε σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα για την εποχή και χιόνια σημειώθηκαν ακόμη και σε νησιά όπως η Κρήτη και η Ρόδος. 

Σύμφωνα με στοιχεία του Αστεροσκοπείου Αθηνών, ο Μάρτιος του 1987 ήταν ο ψυχρότερος Μάρτιος της Αθήνας των τελευταίων 150 ετών. Η διάρκεια της κακοκαιρίας οφειλόταν σε ισχυρό αντικυκλωνικό blocking στην Ευρώπη, που παγίδευσε ψυχρές αέριες μάζες πάνω από τα Βαλκάνια και την ανατολική Μεσόγειο.

Στην Αθήνα το δεκαπενθήμερο της κακοκαιρίας χιόνισε 8 φορές (4, 5, 6, 8, 9, 11, 12 και 13 Μαρτίου) με την ισχυρότερη χιονόπτωση να σημειώνεται στις 9 Μαρτίου. Σε πανελλήνια κλίμακα, η κακοκαιρία ήταν εξαιρετικά ακραία λόγω πολύ μεγάλης διάρκειας και έντασης. Στη Θεσσαλία και την Εύβοια το ύψος του χιονιού στα πεδινά έφτασε το ένα μέτρο και έμεινε στο έδαφος επί πολλές ημέρες. Πέρα από αυτό, στις περισσότερες περιοχές της χώρας σημειώθηκαν ρεκόρ χαμηλών θερμοκρασιών του συγκεκριμένου μήνα από τότε που φυλάσσονται αρχεία.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΜΥ, ρεκόρ ελάχιστων τιμών θερμοκρασίας Μαρτίου σημειώθηκαν: στο Σουφλί (-16), την Τρίπολη (-16), τη Φλώρινα (-14), την Αλεξανδρούπολη (-14), τα Τρίκαλα Θ. (-12), την Καστοριά (-12), την Αλίαρτο (-10), τα Γιάννενα (-8), τη Λαμία (-7), το Τατόι (-7), τη Λήμνο (-6), την Αγχίαλο (-6), το Άργος (-5), τη Ν. Φιλαδέλφεια (-3,6), το Ελληνικό (-1,6) κ.α.

Άλλες σημαντικές όψιμες εισβολές του Μαρτίου

• Μάρτιος 1902: Μία από τις πρώτες καταγεγραμμένες ανοιξιάτικες εισβολές σημειώθηκε 14–16 Μαρτίου 1902. Οι αέριες μάζες ήταν αρκετά ψυχρές ώστε να ευνοήσουν χιονόπτωση ακόμη και στην Αθήνα, όμως τα φαινόμενα ήταν σχετικά περιορισμένα και οι χιονοστρώσεις μικρές.
• Μάρτιος 1913:  Στις 3–4 Μαρτίου 1913 σημειώθηκαν πολικές θερμοκρασίες στην ανατολική Ελλάδα. Η θερμοκρασία στα 850 hPa και το πάχος της ατμόσφαιρας επέτρεπαν χιονόπτωση ακόμη και στο κέντρο της Αθήνας, ενώ πιθανόν σημειώθηκε παροδική χιονόστρωση.
• Μάρτιος 1928: Μεταξύ 17 και 21 Μαρτίου 1928 σημειώθηκε ψυχρή εισβολή που έφερε χιόνια στα βόρεια προάστια της Αθήνας. Η ημέρα με τη μεγαλύτερη πιθανότητα χιονόπτωσης στο κέντρο ήταν η 20ή Μαρτίου, αν και τα φαινόμενα φαίνεται ότι ήταν περιορισμένα.
• Μάρτιος 1943: Η κακοκαιρία της 24ης Μαρτίου 1943 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ανοιξιάτικου χιονιά. Οι θερμοκρασίες στην ανώτερη τροπόσφαιρα ήταν ιδιαίτερα χαμηλές για την εποχή (περίπου -6 έως -8 °C στα 850 hPa), επιτρέποντας χιονόπτωση στην Αθήνα και πιθανή χιονόστρωση στα βόρεια προάστια.
• Μάρτιος 1949: Στις 3–4 Μαρτίου 1949 μια έντονη διαταραχή επηρέασε τη χώρα. Η κυκλοφορία φαίνεται ότι εξελίχθηκε σε έντονο βαρομετρικό χαμηλό με ισχυρά φαινόμενα στη βόρεια Ελλάδα και καταιγίδες στα νότια. Στην Αθήνα αναφέρεται σύντομη χιονόπτωση, ενώ χιόνισε ακόμη και στα Χανιά.
• Μάρτιος 1957: Στις 2–3 Μαρτίου 1957 χαμηλό στο νοτιοανατολικό Αιγαίο προκάλεσε χιονοπτώσεις στα ανατολικά προσήνεμα. Οι θερμοκρασίες στην ανώτερη τροπόσφαιρα και η διάρκεια των φαινομένων καθιστούν πιθανή ακόμη και τη χιονόστρωση στο κέντρο της Αθήνας.
• Μάρτιος 1977: Στις 2–3 Μαρτίου 1977 σημειώθηκε σημαντική κακοκαιρία στα ανατολικά προσήνεμα. Η Αθήνα ντύθηκε στα λευκά με χιονόστρωση 5–10 εκατοστών στο κέντρο της πόλης.
• Μάρτιος 1992:  Στις 18 Μαρτίου 1992 ο  χιονιάς αυτός είχε χιονόπτωση μεγάλης έντασης με διάρκεια όμως μιας ώρας και ύψος χιονιού τα 5-8 εκατοστά .

Απρίλιος: Οι πιο σπάνιες ψυχρές εισβολές

Απρίλιος 1997: Ακόμη πιο σπάνιες είναι οι ψυχρές εισβολές του Απριλίου. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η εισβολή της 7–8 Απριλίου 1997. Η διαταραχή αυτή έφερε  χιονοπτώσεις στα βόρεια προάστια της Αθήνας, νιφαδόπτωση στο κέντρο της πόλης και πολύ χαμηλές θερμοκρασίες για την εποχή. Τα θερμοδυναμικά στοιχεία της ατμόσφαιρας (πάχος κάτω από 528 dam και θερμοκρασίες κάτω από -6 °C στα 850 hPa) επιβεβαιώνουν ότι οι συνθήκες ήταν επαρκείς για χιονόπτωση ακόμη και σε χαμηλά υψόμετρα.

Γιατί συμβαίνουν οι όψιμες εισβολές

Οι όψιμοι χιονιάδες της άνοιξης συνδέονται κυρίως με τρεις δυναμικούς μηχανισμούς: Στη μεσημβρινή κυκλοφορία στην Ευρώπη, όπου ο πολικός αεροχείμαρρος κατεβαίνει νότια επιτρέποντας σε ψυχρές μάζες να φτάσουν στη Μεσόγειο, στο Blocking στην κεντρική Ευρώπη το οποίο εγκλωβίζει τις ψυχρές μάζες στα Βαλκάνια για πολλές ημέρες και τέλος στα χαμηλά στο Αιγαίο τα οποία ενισχύουν τις χιονοπτώσεις στα ανατολικά προσήνεμα (Αττική, Εύβοια, Κυκλάδες, Κρήτη).

Η μετεωρολογική ιστορία της χώρας μας δείχνει ξεκάθαρα ότι ο χειμώνας στην Ελλάδα δεν τελειώνει πάντοτε με το ημερολόγιο του Φεβρουαρίου. Ο Μάρτιος, μήνας που σηματοδοτεί την είσοδο στην άνοιξη, έχει αποδειχθεί αρκετές φορές ικανός να επαναφέρει συνθήκες βαθέος χειμώνα. Οι καταγραφές των τελευταίων δεκαετιών, αλλά και τα παλαιότερα αρχεία του 20ού αιώνα, δείχνουν ότι δεν είναι καθόλου σπάνιο να εμφανίζονται χιονοπτώσεις ακόμη και σε χαμηλά υψόμετρα, ακόμη και μέσα στο λεκανοπέδιο της Αθήνας. Σε λίγες μάλιστα περιπτώσεις, η ψυχρή ατμοσφαιρική κυκλοφορία παρατείνεται τόσο ώστε τα φαινόμενα να φτάνουν έως και τις πρώτες ημέρες του Απριλίου, επιβεβαιώνοντας την παλιά λαϊκή ρήση «Μάρτης γδάρτης» και "Του Απριλιού τις 18 , πέρδικα ψόφησε στ' αυγό» .

Αυτές οι όψιμες ψυχρές εισβολές αποτελούν ιδιαίτερα ενδιαφέροντα επεισόδια για τη μετεωρολογική επιστήμη. Συχνά συνδέονται με έντονες διαταραχές της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας στην Ευρώπη, όπως μεσημβρινή ροή του αεροχειμάρρου, ισχυρά αντικυκλωνικά μπλοκαρίσματα στη δυτική ή κεντρική Ευρώπη και βαθιούς αυλώνες που κατεβαίνουν προς τα Βαλκάνια και την ανατολική Μεσόγειο. Όταν οι πολικές ή ηπειρωτικές αέριες μάζες που συνοδεύουν αυτές τις διατάξεις συναντήσουν την υγρασία του Αιγαίου, μπορούν να δημιουργηθούν χιονοπτώσεις ακόμη και σε περιοχές που την ίδια εποχή συνήθως έχουν ήδη μπει σε ανοιξιάτικο ρυθμό. Αυτό το φαινόμενο δημιουργεί ένα ενδιαφέρον «μετεωρολογικό παράδοξο»: από τη μία πλευρά η ηλιακή ακτινοβολία είναι ήδη ισχυρότερη και οι ημέρες μεγαλύτερες, από την άλλη όμως η ατμόσφαιρα μπορεί ακόμη να μεταφέρει πολύ ψυχρές μάζες από τα βόρεια γεωγραφικά πλάτη. Το αποτέλεσμα είναι συχνά εντυπωσιακές εικόνες, όπου η φύση βρίσκεται ήδη στο κατώφλι της άνοιξης, αλλά το τοπίο καλύπτεται προσωρινά από χιόνι. Οι όψιμοι αυτοί χιονιάδες έχουν αφήσει πολλές χαρακτηριστικές στιγμές στην ελληνική μετεωρολογική ιστορία: από τις χιονοπτώσεις των αρχών του 20ού αιώνα έως τον ιστορικό Μάρτιο του 1987, αλλά και νεότερα επεισόδια όπου το χιόνι εμφανίστηκε απρόσμενα ακόμη και σε πεδινές περιοχές. Παράλληλα όμως μας υπενθυμίζουν και κάτι ακόμη: ότι η ατμόσφαιρα είναι ένα δυναμικό σύστημα, στο οποίο η εποχική μετάβαση δεν γίνεται πάντα ομαλά αλλά συχνά με απότομες εναλλαγές. Έτσι, παρότι η άνοιξη προχωρά και τα σημάδια της γίνονται ολοένα πιο εμφανή στη φύση, η εμπειρία δείχνει ότι ο χειμώνας μπορεί ακόμη να κρατά ένα μικρό «δικαίωμα επιστροφής». Και ίσως αυτό είναι που κάνει τον ελληνικό καιρό τόσο συναρπαστικό: η συνεχής εναλλαγή ανάμεσα στη γαλήνη της άνοιξης και στις τελευταίες, ενίοτε εντυπωσιακές, εξάρσεις του χειμώνα.