Ο εντυπωσιακός και συνάμα αινιγματικός Μηχανισμός των Αντικυθήρων, 115 χρόνια μετά την ανέλκυσή του από τον βυθό, επέτρεψε στους επιστήμονες να διαβάσουν το 99,9% του κειμένου που σώζεται στην επιφάνειά του - εκτιμάται περί το ένα τρίτο του συνολικού (κατ' άλλους το ένα δεύτερο) - δηλαδή γράμματα, αριθμοί και 3.400 χαρακτήρες (μέχρι το 2005 είχαν διαβαστεί 2.160).
0222.jpg

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι πάρα πολύ σημαντικός, καθώς θεωρείται ο πρώτος υπολογιστής του κόσμου καθώς προέβλεπε τις εκλείψεις σε βάθος χρόνου 18 ετών, χρησίμευε για τον υπολογισμό της θέσης του Ήλιου, της Σελήνης και των Πλανητών, είχε ζωδιακό ημερολόγιο και προσδιόριζε τις ημερομηνίες τέλεσης των αρχαίων αγώνων. Ουσιαστικά θεωρείται ο πρώτος υπολογιστής του κόσμου.

Σήμερα, Πέμπτη 9 Ιουνίου, στις 7.30 μ.μ., σε ειδική εκδήλωση στην Ιστορική Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη (2ας Μεραρχίας και Ακτής Μουτσοπούλου, Πειραιάς), είναι η πρώτη φορά που θα έχουμε την ευκαιρία να μάθουμε τι ακριβώς λένε οι επιγραφές στο εσωτερικό του μηχανισμού, οι οποίες αποτελούν ένα είδος συνοδευτικού εγχειριδίου που σχετίζεται με τη λειτου��γία του και με τις αστρονομικές γνώσεις που εμπεριέχει.

Είναι σημαντικό να τονιστεί -ειδικά τώρα που βρίσκεται σε εξέλιξη η ενάλια αρχαιολογική έρευνα στα Αντικύθηρα- ότι η πληρότητα της νέας αυτής ανάγνωσης δίνει στοιχεία για τα μηχανικά τμήματα του μηχανισμού και για τις επιγραφές που δεν έχουν βρεθεί ακόμη αλλά παραμένουν εδώ και πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια στον βυθό της θάλασσας των Αντικυθήρων.

«Το σημαντικότερο είναι ότι ανακαλύψαμε ένα σύστημα πρόγνωσης των εκλείψεων στο πίσω μέρος του μηχανισμού. Εκεί υπάρχει μια μεγάλη σπείρα που μας δίνει την περιοδικότητά τους μαζί με μια φράση που το 2005 είχαμε διαβάσει ως εξής: «Από Νότου περί Ισπανίας δέκα» και είχε προκαλέσει αίσθηση διότι ήταν η πρώτη αναφορά της λέξης Ισπανία. Τώρα όμως ��ιαπιστώσαμε ότι γράφει «Από Νότου περιίστανται δε και καταλήγουσι στο μικραί το χρώμα δε μέλαν». Περιγράφει τις εκλείψεις και τις κατηγοριοποιεί ανάλογα με το μέγεθος, το χρώμα και την κατεύθυνση τους. Πρόκειται για ένα μοναδικό κείμενο που δεν υπάρχει αντίστοιχό του» δηλώνει στην εφημερίδα τα ΝΕΑ ο φυσικός και ιστορικός των Επιστημών, Γιάννης Μπιτσάκης.
01.jpg



Η ��άρωση
Ο μηχανισμός σαρώθηκε από τομογράφο και έτσι έγινε δυνατή η ανάγνωση περίπου του ενός τρίτου έως του μισού των επιγραφών του, που είναι γραμμένες με πάρα πολύ μικρά γράμματα, 1,2 έως 1,5 χιλιοστών. Μ��λιστα, μερικά τμήματα λείπουν και η μελέτη έχει καταφέρει να προσδιορίσει ποια είναι αυτά. Όπως έχουν κατανοήσει οι επιστήμονες, ο αρχαιότατος και πολυσύνθετος αστρονομικός φορητός υπολογιστής προσδιόριζε τις θέσεις του Ηλιου, της Σελήνης και πιθανότατα των πέντε γνωστών κατά την αρχαιότητα πλανητών. Χρησιμοποιούνταν για την πρόβλεψη των ηλιακών και σεληνιακών εκλείψεων, για την τήρηση ενός πολυετούς ημερολογίου με μεγάλη ακρίβεια, καθώς και για τον προσδιορισμό του χρόνου τέλεσης των Πανελλήνιων Αγώνων που πραγματοποιούνταν στην Ολυμπία, τους Δελφούς, τη Νεμέα, την Ισθμία και τη Δωδώνη.
05.jpg

Τα ρήματα που χρησιμοποιούνται είτ�� είναι σε τρίτο πρόσωπο ή μετοχές και περιγράφουν κινήσεις, είτε σε δεύτερο πρόσωπο σε οριστική ή προστακτική έγκλιση και απευθύνονται προς τον χρήστη. Επομένως, ο κατασκευαστής του δεν τον δημιούργησε για τον εαυτό του, αλλά τον προόριζε για τρίτα πρόσωπα, μαθητές του ή αστρονόμους. Ετσι, μας έδωσε ένα εγχειρίδιο χρήσης ή, όπως το λέμε σήμερα, users' manual. Η άνω σπείρα της οπίσθιας όψης διαιρ��ίται σε 235 τμήματα, καθένα από τα οποία αντιστοιχεί σε έναν σεληνιακό μήνα. Ορισμένοι από τους μήνες περιέχουν επιγραφή με πρόγνωση έκλειψης και με κάποια χαρακτηριστικά της: το αν θα είναι έκλειψη Ηλίου ή Σελήνης, αν θα συμβεί κατά τη διάρκεια της ημέρας ή της νύχτας, αλλά και ποια ώρα. Ενας μικρότερος δείκτης διορθώνει την ώρα έκλειψης.

Οι Βαβυλώνιοι είχαν παρατηρήσει ότι κάθε 223 σεληνιακούς μήνες (6.586 μέρες και ένα τρίτο ημέρας, δηλαδή κάθε 18 έτη) επαναλαμβάνονται οι εκλείψεις του Ηλιου και της Σελήνης, αλλά όχι ακριβώς με τις ίδιες συντεταγμένες. Ο χρήστης περιέστρεφε μια λαβή και μπορούσε να δει την αντιστοιχία ανάμεσα στο ηλιακό και στο σεληνιακό ημερολόγιο, αλλά και τη θέση και τη φάση της Σελήνης, καθώς και τις εκλείψεις που ενδεχόταν να συμβούν σε συγκεκριμένη ημέρα του σεληνιακού μήνα. Εκτιμάται ότι ο μηχανισμός κατασκευάστηκε κατά το δεύτερο μισό του 2ου αιώνα π.Χ. Η ομάδα μελέτης ελπίζει ότι αν ποτέ ανελκυσθεί από τον βυθό το κομμάτι των επιγραφών που λείπει, θα βρεθεί και το όνομα του κατασκευαστή του. Προϋπήρχε, πάντως, η παράδοση του Αρχιμήδη και της «σφαιροποιίας».
04.jpg


Πιθανός κατασκευαστής του έχει θεωρηθεί ο Ποσειδώνιος ο Ρόδιος. Ο Ιππαρχος και ο Ποσειδώνιος παραπέμπουν στη Ρόδο ή στις κοντινές ακτές της Ιωνίας ως τόπους κατασκευής. Στα ίδια μέρη παραπέμπει και το φορτίο του πλοίου που ναυάγησε στα Αντικύθηρα.

Ομως το Μετωνικό ημερολόγιο έχει χαραγμένα ονόματα μηνών που φαίνεται να ανήκουν στην Κόρινθο ή σε κάποια από τις αποικίες της στον δυτικό ελληνικό κόσμο, όπως το Ταυρομένιον, το οποίο είχαν ιδρύσει οι Συρακούσιοι. Αραγε να επέζησε η παράδοση του Αρχιμήδη σε κάποιο εργαστήριο;

Ο μηχανισμός ήταν συναρμολογημένος σε ένα ξύλινο κιβώτιο (πυξίδα) διαστάσεων 32 χ 16 χ 10 εκ. Τη μπροστινή και την πίσω επιφάνεια κάλυπταν μπρούτζινες πλάκες με ημερολογιακές ή αστρονομικές κλίμακες και δείκτες. Οι επιφάνειες αυτές προστατεύονταν από δύο (επίσης) ξύλινα εξωτερικά καλύμματα, στα οποία ήταν προσαρμοσμένες, πυκνογραμμένες μπρούτζινες πλάκες.